Noam Chomsky : हे एक अमेरिकन भाषातज्ज्ञ, तत्वज्ञ, संज्ञानात्मक वैज्ञानिक, इतिहासकार, सामाजिक समालोचक आणि राजकीय कार्यकर्ते आहेत. राजकारणी विश्लेषक म्हणून देखील ते प्रख्यात आहेत. या पथप्रवर्तक कार्यात, एडवर्ड एस. हर्मन आणि नोम चॉम्स्की दाखवतात की, सत्य आणि न्यायाच्या बचावासाठी घेतलेल्या भूमिकेत न्यूज मीडियाची भूमिका सर्वव्यापी आहे. माध्यमांचे (मिडीया) वर्तन आणि कार्यक्षमता स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी प्रचार-प्रसार मॉडेल तयार केले. त्यातूनच प्रोपेगंडा मॉडेल हा सिद्धांत तयार झाला. त्यांनी जगातील सर्व ठिकाणाची राजकारणी माणसं मूलतः एकसारखीच असतात, आत्मलोभी. त्यांनी “भाषा” या विषयावर संशोधन केलं आहे. भाषा आत्मसात करण्याची क्षमता माणसाच्या मेंदूत जन्मतःच आलेली असते. लहान मूल परिसरातून मिळणाऱ्या अनुभवातून भाषेचं सोयिस्कर व्याकरण शिकतं, जीवसृष्टीत “माणूस” या एकाच जीवाकडं भाषा नावाची गोष्ट आहे. Propaganda model प्रसार मॉडेल हा चॉम्सकी यांचा सिद्धांत आहे.

noam chomsky books, noam chomsky quotes, noam chomsky theory, noam chomsky on india, noam chomsky manufacturing consent, manufacturing consent: noam chomsky and the media,
https://marathitrailer.com/noam-chomsky-theory/

चॉम्सकी गाजले आणि आजही चर्चेत असतात ते त्यांच्या राजकीय भूमिकांमुळे. सत्ता नागरीकांचे- वैचारिकांचे स्वातंत्र्य, सत्तेची नैतिकता हे मुद्दे त्यांनी लावून धरले. जनरल फ्रॅंकोच्या फॅसिझमला विरोध करत चॉम्सकी यांचे राजकीय विचार आकारत गेले. दुसऱ्या महायुद्धात अमेरिकेनं हिरोशिमा-नागासाकी या शहरांवर अणुबाँब टाकले हे कृत्य अमानुष ठरवले. युद्ध हे दोन सैन्यामधे असतं, युद्धात नागरिकांना मारायचं नसतं हा मुद्दा त्यांनी लावून धरला.

त्याचप्रमाणे अमेरिकेनं वियेतनामवर केलेलं आक्रमण आणि तिथे केलेली अमानवी कृत्यं यावर देखील त्यांनी झोड उठवली. त्यानंतर वेळोवेळी अमेरिकेने जगातल्या इतर देशांत घुसणे, तिथली सरकारं पाडनणे असे उद्योग केले. अमेरिका हा एक एक्सेप्शनल देश आहे असे अमेरिकन जनतेला वाटतं. आणि त्यावरच अमेरिकेचं परदेश धोरण आणि युद्धखोरी आधारलेली आहे असं चॉम्सकी म्हणतात.

ओसामा बिन लादेनला मारलं हा खून होता. ओसामाला पकडून त्याच्यावर खटला भरायला हवा होता. “न्यूरेंबर्ग” खटल्यांसारखे, त्याद्वारे दहशतवाद्यांचे सर्व उद्योग जगासमोर आणायला हवे होते. त्यातून अमेरिका हा देश कायद्यानुसार वागतो असं  सिद्ध झालं असतं, असं चॉम्सकी म्हणत होते. चॉम्सकींची वैचारिक बंडखोरी अमेरिकन सरकारं, राजकारण आणि अमेरिकन जनतेला आवडत नाही. म्हणून चॉम्सकी कायम टीकेचे धनी बनले.बहुतेक वेळा अमेरिकेतले पुढारी चॉम्सकी यांना देशद्रोही असं म्हणतात.

noam chomsky books : The political economy of the Mass Media (मास मीडियाची राजकीय अर्थव्यवस्था)

नोम चॉम्स्की आणि सह-लेखक एडवर्ड्स एस. हरमन यांनी 1988 मध्ये लिहिलेले व प्रकाशित केलेल्या या नॉनफिक्शन पुस्तक (काल्पनिक नाही – वास्तववादी). The political economy of the Mass Media (मास मीडियाची राजकीय अर्थव्यवस्था). ते म्हणतात काही ठराविक वर्चस्व गाजवणारे लोक, आपल्या विशेषाधिकाराचा फायदा हा आपला सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय अजेंडा चालवण्यासाठी करतात. आणि त्यातून ते समाजातील काही लोकांना दडपून टाकतात.

मिडीया मध्ये चालवली जाणारी कोणत्याही स्वरूपातील माहिती (न्यूज) वैयक्तिकरित्या आणि एकत्रितपणे या पाच फिल्टरद्वारे प्रसारित केली जाते.

  1. मालकी हक्क : Ownership
  2. निधी स्रोत / उत्पन्ना मार्ग : Funding
  3. सोर्सिंग / खरेदी : Sourcing
  4. फ्लॅक् / टीकात्मक : Flak
  5. साम्यवादविरोधी आणि भीतीची विचारसरणी : Anti-communism and fear Ideology

१) Ownership / मालकीहक्क

मालकीहक्क असल्यामुळे अग्रगण्य मिडिया कॉर्पोरेशनला फक्त नफाच हवा असतो. शिवाय मोठ्याल्या मीडिया संघटना ह्या निवडक उच्चभ्रूंच्या गटांच्या हातात आहेत. त्या कारणास्तव, प्रमुख बातम्या चॅनेल्स, वर्तमानपत्रे आणि इतर मास मीडिया हे सर्व मोठ्या कंपन्याच्या एकत्रित संस्थाच आहेत. म्हणून जनतेसमोर सादर केलेली माहिती त्या त्या संघटनांच्या अजेंड्यानुसार भिन्न असते.

Funding / आर्थिक पुरवठा

जाहिरातदार न्यूज चॅनेल चालवण्याच्या दृष्टीकोनातून महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. प्रसारमाध्यमे त्यांच्या जाहिरातदारांच्या फायद्यासाठी बातम्यांमध्ये बदल घडवून आणतात. ज्याचा परिणाम बहुतेक वेळा सत्यात बदल असा होतो. संपूर्ण उद्योगात जाहिरातदारांना आकर्षित करण्यासाठी तीव्र स्पर्धा आहे, ज्यामुळे कॉर्पोरेट्स त्यांच्या जाहिरातदारांना संतुष्ट करण्यास भाग पाडतात.

Sourcing / सोर्सिंग

सर्वात मोठ्या मीडिया संस्थानादेखील नुसते पत्रकार आणि कॅमेरा चालवणा-या व्यक्ती अथवा ब्रेकिंग न्यूज यांच्यावर त्याचं फारसं लक्ष नसतं तर ते त्यांच्या आर्थिक पुरवठा करणा-या साधनावर लक्ष केंद्रित करतात, जेथून बातम्या येण्याची शक्यता आहे. शिवाय काही खास मंडळी आणि सेलिब्रिटीं (ज्यांचा चाहता वर्ग मोठा आहे. जास्त प्रेक्षक = जास्त जाहिराती = जास्त फायदा) हे सातत्याने काहीतरी सणसणीत बातमी मीडियाला पुरवण्याची क्षमता ठेवतात. म्हणून त्यांच्यावर जास्त लक्ष ठेवले जाते. अधिकृत बातम्यांसाठी मोठे व्यावसायिक, मातब्बर राजकारणी आणि शासकीय कामातील विश्वसनीय लोक यांना स्रोत (बातमीचे उगमस्थान) म्हणून पाहिले जाते. अशाप्रकारे महत्त्वपूर्ण बातम्या देणा-या स्त्रोतांना अडथळा आणणार्‍या बातम्या चालवण्यास (दाखवण्यास) माध्यमांना संकोच वाटतो.

फ्लॅक् / टीका.

सोप्या भाषेत माध्यमांना शिस्त लावण्याचे हे एक साधन आहे. हर्मन आणि चॉम्स्की यांनी “मीडिया स्टेटमेंट प्रोग्रामला नकारात्मक प्रतिक्रिया” असे वर्णन केले आहे. टीकेला पात्र ठरणारी अक्षरे, फोन कॉल, काही खटले आणि इतर काही नकारात्मक प्रतिक्रिया येणा-या बातम्या. जर असे टीकात्मक गोष्टी जास्त प्रमाणात तयार केल्या गेल्या तर ते दोन्ही माध्यमांना हानीकारक आणि नुकसानदायक ठरू शकते. म्हणून हा फिल्टर, नकारात्मक प्रतिक्रिया येण्याची शक्यता असलेल्या बातम्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो.

कम्युनिझमविरोधी आणि भीतीदायक विचारधारा

या विचार धरेला पाचवे आणि अंतिम वृत्त फिल्टर म्हणून बनवण्यात आले आहे. हे फिल्टर सामान्य शत्रूविरूद्ध अनेक लोकांना (अनेक मिडीया कंपनीज) एकत्र करते. परंतु आता हर्मन आणि चॉम्स्की यांचा असा युक्तिवाद आहे की “कम्युनिझमविरोधा” ची जागा “दहशतवादी युद्ध” ने घेतली आणि ती मुख्य सामाजिक नियंत्रण यंत्रणा म्हणूनच नावारूपाला आली आहे. पूर्वी सामाजिक चळवळीविरूद्ध लोकांचा द्वेष उत्पन्न करण्यासाठी कम्युनिझमविरोधी प्रचार केला जात होता. दहशतवादाविरूद्ध युद्ध सध्या मध्य पूर्वातील युद्धांना पाठिंबा मिळवण्यासाठी अपप्रचाराचा वापर करत आहे. (हे देखील सरकारी खर्चावर जास्त अवलंबून असते.)

noam chomsky books, noam chomsky quotes, noam chomsky theory, noam chomsky on india, noam chomsky manufacturing consent, manufacturing consent: noam chomsky and the media,

In Conclusion

Noam Chomsky यांनी मिडीयाच्या आर्थिक पुरवठ्याचा खरा स्त्रोत जगताला दाखवला. न्यूजचॅनेल अथवा वर्तमानपत्रे आपल्या अर्थ पुरवठ्याचा विचार करून बातम्या छापत अथवा लिहित असतात. लोकांना काय दाखवायचं यापेक्षा त्या दाखवण्याने आपल्याला फायदा होईल की तोटा याचा पहिला विचार केला जातो. त्यामुळे एकाच बातमीच्या दोन किव्हा त्यापेक्षाही जास्त बाजू आपल्याला पहायला मिळतात. म्हणजे एक बातमीच्या बाजूची भूमिका, एक विरोधी भूमिका आणि तिसरी तटस्थ राहून दाखवलेली बाजू.

Noam Chomsky या भाषा तज्ञाचा Propaganda model (प्रसार मॉडेल) हा सिद्धांत TYBAMMAC च्या पहिल्या सत्रात आहे. मास मीडियाची राजकीय अर्थव्यवस्था या बाबत त्यांनी आपल्या पुस्तकात पूर्ण समीक्षा केलेली आहे.